فراتر از کد؛ وقتی دنیای آزاد به بذرها، سخت‌افزارها و ساندویچ‌ها می‌رسد!

در شرایطی که ظهور مدل‌های زبانی بزرگ (LLMs) مفاهیم آشنا و کلاسیک مجوزهای نرم‌افزار آزاد را دستخوش تغییر و چالش کرده‌اند، این هفته در تصمیم کبرا، قصد داریم قدمی به عقب برداریم و به ریشه‌ها نگاهی دوباره بیندازیم؛ اما این بار نه فقط در دنیای صفر و یک‌ها!

در این جلسه، چیستی و چرایی پیدایش لایسنس‌ها را مجدداً واکاوی می‌کنیم و برای اینکه نشان دهیم مفهوم «آزادی» و «اشتراک‌گذاری» مرزی نمی‌شناسد، به سراغ مجوزهای بسیار جالب، کمتر شنیده‌شده و گاهی عجیب در حوزه‌های مختلف می‌رویم:

۱. دنیای نرم‌افزار (Software)

شاید با مجوزهای معروفی مثل GPL یا MIT آشنا باشید، اما دنیای نرم‌افزار لایسنس‌های عجیبی دارد که مرزهای اخلاق و قانون را جابه‌جا کرده‌اند:

• JSON License:

داگلاس کراکفورد خالق قالب JSON، تنها یک جمله به مجوز MIT اضافه کرد: «این نرم‌افزار باید برای کارهای خوب استفاده شود، نه شرورانه!» همین یک خط، سال‌ها وکلای شرکت‌های بزرگی مثل IBM را درگیر کرد چون نمی‌توانستند از نظر حقوقی تضمین کنند که هیچ‌کس با نرم‌افزارشان کار «شرورانه» نمی‌کند!

(مطالعه: json.org/license.html)

• Hippocratic License (مجوز بقراط):

یک مجوز با دغدغه «اخلاق» که استفاده از کدهای متن‌باز را برای اهدافی که ناقض حقوق بشر هستند (مثل سیستم‌های نظارت جمعی، سرکوب یا جنگی)، صراحتاً ممنوع می‌کند.

(مطالعه: ethicalsource.dev)

• WTFPL:

سرواژه یک جمله تند به معنای «هر کاری دوست داری با این کد بکن»! این مجوز تنها دو بند دارد و در کمال تعجب، توسط بنیاد نرم‌افزار آزاد (FSF) به عنوان یک لایسنس کاملاً معتبر و سازگار با GPL پذیرفته شده است.

(مطالعه: wtfpl.net)

۲. دنیای سخت‌افزار (Hardware)

به اشتراک گذاشتن نقشه فیزیکی یک مدار چاپی با به اشتراک‌گذاری کدهای مجازی فرق دارد. سخت‌افزاری‌ها لایسنس‌های تخصصی خودشان را دارند:

• CERN-OHL:

سازمان تحقیقات هسته‌ای اروپا (سرن)، وقتی متوجه شد مجوزهای نرم‌افزاری برای دستگاه‌های فیزیکی کارآمد نیستند، این لایسنس قدرتمند را برای توسعه سخت‌افزارهای آزاد طراحی کرد.

(مطالعه: ohl.web.cern.ch)

• TAPR OHL:

یکی از قدیمی‌ترین مجوزهای سخت‌افزاری که در دهه ۹۰ میلادی توسط جامعه رادیوآماتورها برای به اشتراک‌گذاری طراحی‌های الکترونیکی و آنتن‌ها نوشته شد.

(مطالعه: tapr.org/ohl.html)

• Solderpad Hardware License:

مجوزی که بر پایه لایسنس معروف Apache 2.0 نوشته شده، با این تفاوت هوشمندانه که کلماتی مثل «سورس‌کد» در آن به «طراحی سخت‌افزار» و «آبجکت‌کد» به «مدار چاپی» ترجمه شده‌اند.

(مطالعه: solderpad.org)

۳. دنیای محتوا، کتاب و هنر (Content & Art)

وقتی می‌خواهیم یک رمان، تصویر یا مقاله را آزاد بگذاریم:

• Peer Production License (PPL):

مجوزی که به جای Copyleft، به آن Copyfarleft می‌گویند. قانونش یک چرخش اقتصادی جالب دارد: استفاده و کپی برای افراد، تعاونی‌ها و سازمان‌های غیرانتفاعی کاملاً رایگان است، اما شرکت‌های تجاری و سرمایه‌داری برای استفاده از آن باید پول پرداخت کنند.

(مطالعه: wiki.p2pfoundation.net)

• Free Art License (FAL):

این مجوز در سال ۲۰۰۰ در یک اسکوآت (ساختمان متروکه تسخیرشده توسط هنرمندان) در پاریس متولد شد و اصول کپی‌لفت را از دنیای برنامه‌نویسی به دنیای خلق آثار هنری آورد.

(مطالعه: artlibre.org)

• Kopimi (کپی‌می):

این در واقع یک نماد و جنبش ضد کپی‌رایت از سوی بنیان‌گذاران سایت The Pirate Bay است که به جای ممنوعیت می‌گوید: «شما نه‌تنها اجازه دارید، بلکه درخواست می‌کنیم این محتوا را کپی و منتشر کنید!»

(مطالعه: kopimi.com)

۴. دنیای مواد غذایی، بذرها و خوراک (Food & Agriculture)

دنیای متن‌باز حتی به بشقاب غذای ما هم رسیده است:

• OSSI (Open Source Seed Initiative):

شرکت‌های بزرگ کشاورزی، بذرهای گیاهان را ثبت اختراع می‌کنند. OSSI یک پیمان‌نامه است؛ اگر بذری با این برچسب را کاشتید، تعهد می‌دهید که هرگز آن بذر و نسل‌های بعدی‌اش را انحصاری نکرده و روی آن‌ها پتنتی ثبت نکنید تا چرخه غذایی آزاد بماند.

(مطالعه: osseeds.org)

• Free Beer (Vores Øl):

آبجوی متن‌باز! پروژه‌ای که توسط چند دانشجوی IT در کپنهاگ شروع شد. رسپی (دستور تهیه) این نوشیدنی تحت مجوز کریتیو کامنز منتشر شده و هرکسی می‌تواند آن را در خانه بسازد، تغییر دهد یا حتی بفروشد، به شرطی که رسپی بهبودیافته را مجدد آزاد منتشر کند.

(مطالعه: freebeer.org)

• OpenCola (نوشابه اوپن‌سورس):

یک برند کولا که دستورالعمل ساخت آن تحت مجوز GNU GPL منتشر شده است. می‌توانید مواد اولیه را بخرید، دستور این نوشابه را فورک (Fork) کنید و در آشپزخانه خودتان آن را کامپایل کنید!

(مطالعه: جستجوی عبارت OpenCola در ویکی‌پدیا)

---

منابعی برای مطالعه بیشتر

اگر علاقه‌مند شدید که منطق مجوزها را بیشتر بشناسید اما حوصله متن‌های سنگین حقوقی را ندارید، این منابع برای مطالعه قبل یا بعد از جلسه عالی هستند:

1. TLDRLegal (tldrlegal.com):

یک سایت فوق‌العاده کاربردی که لایسنس‌های پیچیده را در چند جمله بولت‌پوینت خلاصه می‌کند: به شما می‌گوید دقیقاً چه کارهایی می‌توانید بکنید، چه کارهایی نمی‌توانید و چه تعهداتی دارید.

1. Choose a License (choosealicense.com):

راهنمای بی‌نظیر و ساده‌ای که توسط GitHub ساخته شده است تا به شما کمک کند با توجه به نیاز پروژه‌تان (چه نرم‌افزار و چه موارد دیگر) بهترین لایسنس را انتخاب کنید.

1. Creative Commons (creativecommons.org):

مرجع اصلی مجوزهای غیرنرم‌افزاری (عکس، ویدیو، کتاب، پادکست). سایت آن‌ها یک ابزار پرسش‌وپاسخ ساده دارد که با پرسیدن ۳ سوال کوتاه، لایسنس مناسب شما را تولید می‌کند.

در بخش پایانی جلسه، تلاش می‌کنیم برای یک سیستم جدید با فرضیاتی کاملاً خاص، به صورت گروهی یک لایسنس سفارشی طراحی کنیم.

منتظر حضور و مشارکت شما هستیم.